صرف تغییر مالک، مشکلات سایپا را حل نمی‌کند

رییس‌جمهور در گفت‌وگوی تلویزیونی اخیر خود با دفاع از واگذاری ایران‌خودرو، از قرار گرفتن سایپا و چند شرکت دیگر در فهرست واگذاری‌های دولت خبر داد؛ اظهاراتی که بار دیگر مسأله خصوصی‌سازی خودروسازان بزرگ کشور و سرنوشت واگذاری ایران‌خودرو را به کانون توجهات بازگردانده است. مسعود پزشکیان در پاسخ به پرسشی درباره برنامه دولت برای اصلاحات در صنعت خودرو، خصوصی‌سازی و واردات خودرو، با اشاره به واگذاری ایران‌خودرو گفت: «ما ایران‌خودرو را واگذار کردیم و به‌دنبال آن، وزیر اقتصاد ما را استیضاح کردند»؛ موضوعی که رییس‌جمهور آن را نمونه‌ای از مقاومت‌هایی دانست که در برابر اصلاحات اقتصادی شکل می‌گیرد. پزشکیان در ادامه صراحتاً از واگذاری سایپا و چند شرکت دیگر خبر داد و گفت: «سایپا و بخش‌ها و شرکت‌های مختلف دیگر نیز اکنون در برنامه است تا بتوانیم تا جایی که ممکن است آن‌ها را واگذار کنیم.»

سایپا در صف واگذاری؛ مسأله فقط فروش سهام نیست

رضا آریاراد، کارشناس و پژوهشگر صنعت خودرو، درباره اهمیت این اظهارات به رسانه «سرمایه ملی» گفت: «اگر قرار است سایپا واگذار شود، باید از همین ابتدا تکلیف یک موضوع روشن باشد؛ این که قرار نیست یک ساختار دولتی را به یک ساختار خصولتی دیگر منتقل کنیم و اسمش را خصوصی‌سازی بگذاریم.» او ادامه داد: «خصوصی‌سازی واقعی یعنی مالکیت، مدیریت و مسئولیت‌پذیری اقتصادی بنگاه واقعاً به بخش خصوصی منتقل شود. اگر قرار باشد همان مناسبات قبلی با مالک جدید ادامه پیدا کند، اتفاق تعیین‌کننده‌ای در عملکرد شرکت رخ نخواهد داد.»

پزشکیان نیز با تأکید بر همین موضوع گفت هدف دولت از واگذاری، «خصوصی‌سازی واقعی» است و نه «خصولتی‌کردن» بنگاه‌ها. او با انتقاد از تجربه برخی واگذاری‌های گذشته اظهار کرد: «بسیاری از واگذاری‌هایی که تاکنون انجام شده، به حیاط‌خلوت عده‌ای تبدیل شده است.»

آریاراد در تحلیل این بخش از اظهارات رییس‌جمهور گفت: «به نظر من، مهم‌ترین پرسش درباره واگذاری سایپا این نیست که سهام شرکت در نهایت به چه مجموعه‌ای منتقل می‌شود؛ پرسش اصلی این است که بعد از واگذاری، چه کسی پاسخگوی عملکرد سایپا خواهد بود و آیا مدیریت شرکت واقعاً مستقل و حرفه‌ای خواهد شد یا نه.»

* ایران‌خودرو؛ تجربه‌ای که سایپا را مهم‌تر می‌کند

پزشکیان با دفاع از واگذاری ایران‌خودرو، استیضاح وزیر اقتصاد پس از این واگذاری را نیز نمونه‌ای از مقاومت در برابر اصلاحات دانست.

آریاراد درباره تجربه ایران‌خودرو گفت: «واگذاری ایران‌خودرو را باید از دو زاویه دید؛ یک بحث، اصل خروج دولت از مالکیت و مدیریت بنگاه است و بحث دیگر، نحوه انجام واگذاری. از این جهت، سایپا می‌تواند آزمون مهم‌تری برای دولت باشد. اگر در واگذاری سایپا، از یک‌سو تفویض اختیارات مدیریتی شفاف‌تر بوده و از سوی دیگر سازوکار مشخصی برای نظارت و پاسخگویی وجود داشته باشد، می‌توان گفت خصوصی‌سازی وارد مرحله جدی‌تری شده است.» به گفته آریاراد، «صرف تغییر مالک روی کاغذ، مشکل صنعت خودرو را حل نمی‌کند. مسأله اصلی این است که آیا بعد از واگذاری، بنگاه با منطق اقتصادی اداره خواهد شد یا همچنان تصمیمات بیرونی و ملاحظات غیر اقتصادی بر آن اثر می‌گذارد.»

* خصوصی‌سازی بدون بازار آزاد، ناقص است

پزشکیان در ادامه سخنان خود تأکید داشت که اجرای چنین کاری به «خریداران واقعی» و «بازار آزادی» نیاز دارد؛ بازاری که به گفته او اکنون در کشور به شکلی که باید وجود ندارد.

آریاراد با اشاره به همین بخش از اظهارات رییس‌جمهور گفت: «این نکته بسیار مهمی است. نمی‌شود از یک طرف خودروساز را خصوصی کرد و از طرف دیگر فضای فعالیت آن همچنان کاملاً تحت سیاست‌گذاری‌های دولتی باشد و بعد انتظار داشته باشیم بنگاه خصوصی همان رفتاری را داشته باشد که یک بنگاه رقابتی در بازار آزاد دارد.»

او ادامه داد: «خریدار خصوصی زمانی می‌تواند عملکرد متفاوتی ایجاد کند که مجبور باشد برای بقا و سودآوری، هزینه‌هایش را کنترل کند، بهره‌وری را بالا ببرد، محصول بهتری ارائه کند و با رقیب داخلی و خارجی مواجه باشد.» به اعتقاد آریاراد، «اگر رقابت شکل نگیرد، خصوصی‌سازی به‌تنهایی معجزه نمی‌کند. ممکن است مالکیت تغییر کند، اما مسأله بهره‌وری، کیفیت و زیان‌دهی همچنان باقی بماند.»

*‌ چرا برخی واگذاری‌ها برگشت خوردند؟

پزشکیان همچنین از بازگردانده شدن برخی مجموعه‌های واگذارشده تحت فشارها انتقاد کرد و گفت این مجموعه‌ها پس از بازگشت نیز کارآمد عمل نکرده‌اند.

آریاراد درباره این موضوع نیز گفت: «یکی از مشکلات خصوصی‌سازی در ایران، بی‌ثباتی در تصمیم‌گیری است. سرمایه‌گذار باید بداند اگر وارد یک بنگاه شد، قواعد بازی قرار نیست هر چند سال یک‌بار تغییر کند و مالکیت یا مدیریت دوباره تحت تأثیر تصمیمات بیرونی قرار بگیرد.» او تأکید کرد: «اگر قرار باشد خصوصی‌سازی انجام شود و بعد با اولین فشار، تصمیم گرفته شود که بنگاه دوباره به ساختار قبلی برگردد، طبیعی است که بخش خصوصی واقعی هم برای ورود به چنین فرآیندی احتیاط کند.»

* مسأله مدیریت؛ حلقه گمشده خودروسازی

رییس‌جمهور در بخش دیگری از سخنان خود با انتقاد از پرداخت فوق‌العاده مدیریت به مدیران شرکت‌های زیان‌ده گفت: «ما به مدیر پول می‌دهیم تا برایمان ضرر ایجاد کند و در عین حال فوق‌العاده مدیریت هم می‌گیرد. کدام عقل چنین کاری را می‌پذیرد؟» پزشکیان همچنین تأکید کرد که مدیریت بنگاه‌ها باید به افراد توانمند، متخصص و کارآمد سپرده شود، نه این‌که ملاحظات سیاسی ملاک اصلی انتخاب مدیران باشد.

آریاراد در این باره گفت: «مشکل صنعت خودرو فقط مالکیت نیست؛ مدیریت یکی از اصلی‌ترین مسائل است. اگر بهترین ساختار مالکیتی را هم ایجاد کنیم ولی مدیر بر اساس تخصص و عملکرد انتخاب نشود، نمی‌توان انتظار داشت نتیجه تغییر کند.» او اضافه کرد: «مدیری که شرکت زیان‌ده را تحویل می‌گیرد باید شاخص‌های مشخص عملکرد داشته باشد و نسبت به نتیجه کارش پاسخگو باشد. نمی‌شود زیان برای شرکت باشد و پاداش و مزایا برای مدیر.»

* سایپا؛ خصوصی‌سازی واقعی یا تکرار یک الگو؟

با قرار گرفتن سایپا در فهرست واگذاری‌های دولت، اکنون دومین خودروساز بزرگ کشور در آستانه تصمیمی قرار گرفته که می‌تواند یکی از مهم‌ترین آزمون‌های سیاست اقتصادی دولت چهاردهم باشد.

آریاراد در جمع‌بندی این موضوع گفت: «اگر بخواهیم خصوصی‌سازی سایپا موفق باشد، سه موضوع باید هم‌زمان اتفاق بیفتد: مالکیت واقعی به بخش خصوصی منتقل شود، مدیریت حرفه‌ای و پاسخگو شکل بگیرد و بنگاه در یک محیط رقابتی فعالیت کند. اگر یکی از این سه ضلع وجود نداشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت صرف واگذاری سهام، سایپا را به یک خودروساز کارآمد تبدیل کند.»

در نهایت، آن‌چه از اظهارات پزشکیان و تحلیل کارشناسی درباره واگذاری سایپا برمی‌آید، این است که مسأله اصلی دیگر فقط «واگذاری یا عدم واگذاری» نیست؛ بلکه پرسش بزرگ‌تر این است که آیا دولت می‌تواند پس از واگذاری، واقعاً از مدیریت بنگاه خارج شود و اجازه دهد یک بخش خصوصی واقعی، در یک بازار رقابتی، مسئولیت سود و زیان آن را بر عهده بگیرد؟

این همان نقطه‌ای است که واگذاری سایپا را از یک معامله بزرگ سهام به آزمونی برای خصوصی‌سازی واقعی صنعت خودرو تبدیل می‌کند.