استاندارد اجرایی یا نمایش بدون زیرساخت؟

سرمایه ملی، محمدعلی دیانتی‌زاده* – از حدود یک سال دیگر، استاندارد آلایندگی یورو۷ برای خودروهای سواری جدید (صفرکیلومتر) در اروپا الزامی و اجرایی می‌شود. با استدلال به همین موضوع و اصرار بر تعقیب استانداردهای اروپایی در ایران (با هدف ارتقای کیفیت خودروها و کاهش آلودگی هوا)، خودروهای سواری تولیدی و وارداتی که هم‌اکنون ملزم به رعایت استاندارد آلایندگی یورو۵ هستند، از ابتدای سال ۱۴۰۶ ملزم به اجرای استاندارد یورو۶ خواهند بود.

اما مثمر ثمر واقع شدن آیین‌نامه که در دولت قبل به تصویب هیأت وزیران رسیده، در نبود زیرساخت‌های لازم برای اجرای استانداردهای آلایندگی و کیفیت پایین سوخت موجود در ایران، با چالش‌هایی جدی روبه‌روست.

چالش نخست این است که؛ کیفیت پایین سوخت، اثربخشی مبدل‌های کاتالیست (قطعات کنترل آلایندگی) را کاهش می‌دهد؛

کاتالیست‌هایی که قرار است تا ۸۰هزار کیلومتر پاسخگو باشند، در ایران طی کمتر از یک سال از استاندارد یورو۵ خارج می‌شوند و هزینه‌ای که برای نصب آن‌ها صرف شده است، عملاً هدر می‌رود. این در حالی است که در اروپا، خودرو باید تا ۱۰۰هزار کیلومتر استاندارد اولیه خود را حفظ کند و در صورت عدم تحقق، هزینه جبران آن بر عهده خودروساز است.

دومین چالش، استاندارد پایین تجهیزات سنجش آلایندگی در مراکز معاینه فنی است؛

در بسیاری از کشورها حتی کشورهای اروپایی که خودروها از کیفیت ساخت و استانداردهای سوخت بالایی برخوردارند و چرخه اسقاط بسیار فعال است، خودروها پس از دو سال کارکرد، موظف به دریافت گواهی معاینه فنی هستند. اما در ایران، خودروها که کیفیت به‌مراتب پایین‌تری دارند، تا چهار سال از معاینه فنی معاف هستند و پس از این مدت نیز، فقط حدود ۳۰ درصد آن‌ها به‌عنوان خودروهای بسیار آلاینده در آزمون‌ها رد می‌شوند!

دلیل آمار بالای قبولی خودروها در این آزمون، تجهیزات موجود در مراکز معاینه فنی کشور است؛ تجهیزاتی که در حد آزمایش استاندارد یورو۲ هستند و حتی نزدیک به استانداردهای بالاتر هم نیست.

سومین چالش نیز ناکارآمدی سیستم OBD (کنترل لحظه‌ای آلایندگی) است که خودروسازان در خط تولید روی خودرو نصب می‌کنند تا درصورتی‌که خودرو از محدوده استاندارد آلایندگی خارج شد، چراغ چک خودرو روشن شود.

این سیستم در صورت فعال بودن، چراغ چک خودرو را روشن می‌کند و مالک مجبور به مراجعه مکرر به نمایندگی می‌شود، از این رو، خودروسازان، محصولات خود را با OBD غیرفعال به مشتریان تحویل می‌دهند تا بلافاصله پس از تحویل خودرو، چراغ چک به‌واسطه بی‌کیفیتی سوخت مصرفی روشن نشود.

بنابراین بهتر است سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیران، به‌جای فشار آوردن به خودروسازان برای اجرای استانداردهایی مانند یورو۶ برای خودروهای سواری و دیزلی، روی اصلاح زیرساخت‌ها کار کنند.

فوری‌ترین راهکار برای کاهش آلایندگی خودروها، افزایش کیفیت سوخت‌های مصرفی اعم از بنزین و گازوییل است؛ راهکاری که به دلیل گره خوردن به بحث نرخ سوخت و وضعیت نابسامان اقتصادی کشور، ملاحظات عدیده و جوانب گسترده‌ای پیدا کرده است.

واقعیت این است که همین نرخ سوخت پایین که برخی افراد از آن با تعبیر «ارزان‌تر از آب» یاد می‌کنند، متغیری غیرمستقیم (از طریق تأثیرگذاری بر GDP و سطح قیمت‌ها)، اما اثرگذار در محاسبه «درآمد سرانه» به شمار می‌آید. با این‌حال، باز هم درآمد سرانه اسمی ایران، طی سال‌های گذشته رتبه پایینی (۹۰ تا ۱۰۰) میان کشورهای جهان داشته است و در فهرست PPP (نسبت درآمد سرانه به برابری قدرت خرید) نیز جزو کشورهای متوسط به پایین هستیم.

در چنین شرایطی، دنبال کردن راهکارهای عملی‌تر، ضرورتی‌تر به نظر می‌رسند؛ راهکارهایی که مشکلات کلان اقتصادی – اعم از تحریم‌ها و موانع داخلی – شاید سایه کمتری روی آن‌ها انداخته‌ باشند. بر این اساس؛

– فاصله زمانی معاینه فنی باید از چهار سال به دو سال کاهش یابد تا کنترل مؤثرتر شود.

– سطح استاندارد تجهیزات مراکز معاینه فنی باید ارتقا یابد و به حد استانداردهای تحت کنترل خودروهای تولیدی نزدیک شود.

– قطعات حیاتی مانند کاتالیست کانورتر باید به‌صورت دوره‌ای کنترل شده و در صورت نیاز تعویض شوند.

تنها با این اصلاحات است که امکان کاهش واقعی آلایندگی خودروها و حفاظت از سلامت مردم تا حدودی فراهم می‌شود، نه با فشار صرف بر خودروساز برای اجرای استاندارد یورو۶ و تحمیل هزینه آن به خریداران خودرو، آن‌هم در شرایطی که زیرساخت‌های کشور هنوز آماده نیستند.

* مدیرمسئول