چرا ضلع صنعت، حلقه مفقوده اقتصاد دریاست؟

سرمایه ملی، محمدعلی دیانتی‌زاده – توسعه دریامحور امروز یکی از مهم‌ترین راهبردهای رشد اقتصادی و افزایش قدرت ملی کشورها به شمار می‌رود. با این‌حال، تجربه اقتصادهای موفق نشان می‌دهد که اقتصاد دریاپایه تنها با توسعه بنادر، حمل‌ونقل یا تجارت دریایی شکل نمی‌گیرد؛ بلکه بر سه ضلع مکمل اقتصاد و تجارت، حمل‌ونقل و لجستیک، و صنایع دریایی و فراساحلی استوار است. اگر دو ضلع نخست، بستر بهره‌برداری از ظرفیت‌های دریا را فراهم می‌کنند، این ضلع صنعت است که توان طراحی، ساخت، تعمیر و نوسازی شناورها، تجهیزات بندری و سازه‌های فراساحلی را ایجاد کرده و توسعه دریامحور را به یک مزیت پایدار تبدیل می‌کند.

ایران با بیش از ۵۸۰۰ کیلومتر نوار ساحلی، دسترسی هم‌زمان به دریای خزر، خلیج فارس، دریای عمان و آب‌های آزاد، و قرار گرفتن در مسیر کریدورهای مهم بین‌المللی، از ظرفیتی ممتاز برای توسعه اقتصاد دریامحور برخوردار است. اما بهره‌گیری از این مزیت، بدون برخورداری از صنعتی توانمند، رقابت‌پذیر و دانش‌بنیان ممکن نیست؛ صنعتی که بتواند نیازهای کشور را در حوزه کشتی‌سازی، صنایع فراساحلی، تعمیرات، تجهیزات دریایی و فناوری‌های مرتبط تأمین کند. امسال، هم‌زمان با پنجاه‌ونهمین سال تأسیس سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو)، فرصت مناسبی است تا یکی از مهم‌ترین وجوه عملکرد توسعه‌ای این سازمان را مرور کنیم؛ از همین منظر، این یادداشت با تمرکز بر اقتصاد دریا، نقش ایدرو در شکل‌گیری و توسعه ضلع صنعتی اقتصاد دریامحور را بررسی می‌کند.

در این نقطه، سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو) جایگاهی متمایز دارد. ایدرو برخلاف بسیاری از نهادهای مرتبط با دریا که عمدتاً نقش سیاست‌گذار یا تنظیم‌گر دارند، طی چند دهه گذشته مستقیماً در ایجاد زیرساخت‌ها، انتقال فناوری، سرمایه‌گذاری، شکل‌دهی بنگاه‌های صنعتی و توسعه توان مهندسی کشور نقش‌آفرینی کرده است. از این منظر، ایدرو نه‌تنها یکی از بازیگران توسعه دریامحور، بلکه مهم‌ترین نهاد توسعه‌ای ضلع صنعتی این راهبرد محسوب می‌شود.

این نقش در کارنامه عملی ایدرو نیز به‌روشنی قابل مشاهده است. ایجاد و توسعه مجتمع کشتی‌سازی و صنایع فراساحل ایران (ایزوایکو) به‌عنوان بزرگ‌ترین مجموعه کشتی‌سازی کشور، با برخورداری از حوض‌های خشک، سینکرولیفت، خطوط ساخت و تعمیر شناورهای اقیانوس‌پیما و اجرای پروژه‌های ملی کشتی‌سازی، بخش مهمی از ظرفیت صنعتی امروز ایران را شکل داده است. همچنین تأسیس شرکت صنایع کشتی‌سازی عظیم گسترش هرمز برای ساخت و تعمیر کشتی‌های پهن‌پیکر نفتکش، گازبر، کانتینربر و فله‌بر و نیز توسعه توان ساخت سکوهای حفاری دریایی، بیانگر نگاه راهبردی ایدرو به تکمیل زنجیره صنایع دریایی است. بومی‌سازی طراحی و ساخت دکل‌های حفاری، انتقال دانش فنی و ارتقای توان سازندگان داخلی نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است.

بنابراین، بررسی جایگاه ایدرو در توسعه دریامحور صرفاً مرور عملکرد یک سازمان صنعتی نیست؛ بلکه بررسی نقش نهادی است که تجربه ایجاد زیرساخت، توسعه فناوری، سرمایه‌گذاری، توانمندسازی بخش خصوصی و شکل‌دهی به زنجیره ارزش صنایع دریایی را در کارنامه خود دارد و می‌تواند بار دیگر به موتور محرک این بخش تبدیل شود.

* سرمایه توسعه‌ای ایدرو؛ از ایجاد زیرساخت تا شکل‌دهی صنعت

مهم‌ترین مزیت ایدرو برای ایفای نقش در توسعه دریامحور، تجربه انباشته آن در ایجاد ظرفیت‌های صنعتی است. این سازمان طی دهه‌های گذشته صرفاً از شرکت‌های فعال حمایت نکرده، بلکه بسیاری از ظرفیت‌های راهبردی صنعت دریایی کشور را ایجاد یا توسعه داده است.

امروز ایزوایکو مهم‌ترین بازوی صنعتی ایدرو در حوزه کشتی‌سازی و صنایع فراساحلی به شمار می‌رود و با برخورداری از زیرساخت‌های کم‌نظیر، توان ساخت و تعمیر انواع شناورهای تجاری، نفتکش‌ها، شناورهای خدماتی و سازه‌های فراساحلی را در داخل کشور فراهم کرده است.

در کنار ایزوایکو، ایدرو در مقاطع مختلف در ایجاد، توسعه یا حمایت از دیگر مجموعه‌های فعال حوزه کشتی‌سازی و صنایع فراساحلی نیز نقش‌آفرینی کرده و از طریق سرمایه‌گذاری، مشارکت و پشتیبانی توسعه‌ای، به گسترش ظرفیت‌های صنعتی این بخش کمک کرده است. بخشی از این ظرفیت‌ها بعدها در چارچوب سیاست‌های واگذاری به بخش‌های دیگر منتقل شدند، اما شکل‌گیری آنها بخشی از میراث توسعه‌ای ایدرو محسوب می‌شود و نشان می‌دهد این سازمان تنها نقش سیاست‌گذار نداشته، بلکه در ایجاد ظرفیت‌های صنعتی کشور نیز مستقیماً نقش‌آفرین بوده است.

همین تجربه، امروز مزیت اصلی ایدرو در سیاست توسعه دریامحور به شمار می‌رود. این سازمان می‌تواند با تجمیع تقاضا و سفارش‌های بزرگ صنعتی، ضمن کاهش هزینه‌های ناشی از مقیاس، زمینه تثبیت ظرفیت تولید داخل را فراهم کند. همچنین توسعه فناوری، طراحی مشترک و استانداردسازی محصولات، علاوه بر افزایش بهره‌وری، توان رقابتی صنایع دریایی کشور را در بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی ارتقا خواهد داد.

در کنار این اقدامات، توسعه سرمایه انسانی، انتقال دانش فنی، تقویت زنجیره تأمین و ارتقای توان شرکت‌های خصوصی نیز از مأموریت‌هایی است که ایدرو در گذشته تجربه موفقی از آن داشته و می‌تواند دوباره در مقیاس ملی ایفا کند. در واقع، مزیت اصلی ایدرو نه صرفاً مالکیت چند شرکت، بلکه برخورداری از تجربه نهادی در ایجاد، توسعه و هماهنگ‌سازی اکوسیستم صنعت دریایی کشور است.

* ایدرو امروز چه باید بکند؟

اگر مهم‌ترین سرمایه ایدرو، تجربه توسعه صنعتی آن است، مهم‌ترین مأموریت امروز این سازمان نیز باید بازآفرینی همین نقش در قالبی متناسب با نیازهای امروز صنعت دریایی باشد؛ نقشی که از سرمایه‌گذاری مستقیم فراتر رفته و بر هدایت، هماهنگی و توانمندسازی کل زیست‌بوم صنعت دریایی متمرکز است.

نخستین گام، تجمیع تقاضا و سفارش‌های بزرگ در حوزه کشتی‌سازی و صنایع فراساحلی است. پراکندگی سفارش‌ها، علاوه بر افزایش هزینه‌ها، مانع شکل‌گیری برنامه‌ریزی بلندمدت در یاردهای کشتی‌سازی می‌شود. ایدرو می‌تواند با تجمیع نیازهای دستگاه‌های دولتی، شرکت‌های کشتیرانی، صنایع نفت و گاز و سازمان‌های بندری، صرفه‌های ناشی از مقیاس را محقق کرده، هزینه ساخت را کاهش دهد و امکان توسعه فناوری و افزایش ظرفیت تولید داخل را فراهم سازد.

دومین مأموریت، ارتقای فناوری و استانداردسازی صنعت است. صنعت کشتی‌سازی جهان با سرعت به سمت هوشمندسازی، دیجیتالی شدن، استفاده از فناوری‌های نوین ساخت و طراحی پلتفرم‌های مشترک حرکت می‌کند. ایدرو می‌تواند با هدایت پروژه‌های مشترک، انتقال دانش فنی و استانداردسازی محصولات، ضمن کاهش هزینه‌ها، توان رقابتی صنایع دریایی کشور را در بازارهای داخلی و خارجی ارتقا دهد.

در کنار آن، توسعه سرمایه انسانی و توانمندسازی بخش خصوصی باید به‌صورت هم‌زمان دنبال شود. تجربه نشان داده است که توسعه پایدار صنایع دریایی بدون نیروی انسانی متخصص و مشارکت مؤثر بخش خصوصی امکان‌پذیر نیست. ایدرو می‌تواند با ایفای نقش توسعه‌ای خود، حلقه اتصال دولت، دانشگاه، صنعت و سرمایه‌گذاران باشد و زمینه شکل‌گیری زنجیره‌ای توانمند از شرکت‌های بزرگ و کوچک را فراهم کند.

از سوی دیگر، تأمین مالی همچنان یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های توسعه صنایع دریایی است. نوسازی ناوگان، ساخت شناورها، توسعه صنایع فراساحلی و زیرساخت‌های بندری، به سرمایه‌گذاری‌های کلان نیاز دارد؛ ازاین‌رو، طراحی ابزارهای نوین مالی با مشارکت بانک‌ها، بازار سرمایه، صندوق‌های توسعه‌ای و شرکت‌های بیمه، یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های پیش روی ایدرو خواهد بود.

در نهایت، اجرای طرح‌هایی مانند «شارک» برای شناسایی، ارزیابی و رتبه‌بندی یاردهای کشتی‌سازی، نمونه‌ای از اقداماتی است که می‌تواند بهره‌وری صنعت را افزایش داده، کیفیت ساخت و زمان تحویل پروژه‌ها را بهبود بخشد و تخصیص سفارش‌ها را بر مبنای توان واقعی سازندگان سامان دهد.

* توسعه دریامحور؛ یک انتخاب اقتصادی یا یک ضرورت راهبردی؟

توسعه صنایع دریایی، صرفاً به معنای افزایش ظرفیت کشتی‌سازی یا رونق بنادر نیست؛ بلکه مستقیماً با امنیت اقتصادی، امنیت انرژی و جایگاه ژئوپلیتیکی کشور پیوند خورده است. ایران با دسترسی هم‌زمان به شمال و جنوب، می‌تواند از ظرفیت‌های دریایی خود برای توسعه تجارت، ترانزیت، صادرات خدمات فنی و مهندسی و حضور مؤثرتر در بازارهای منطقه‌ای بهره بگیرد.

از سوی دیگر، برخورداری از توان داخلی در ساخت و تعمیر شناورها، تجهیزات دریایی و سکوهای فراساحلی، وابستگی کشور را کاهش داده و در شرایط بحران، امکان بازسازی سریع‌تر زیرساخت‌ها و استمرار فعالیت‌های اقتصادی را فراهم می‌کند. همچنین گسترش صنایع دریایی، اقتصاد کشور را متنوع‌تر کرده و تاب‌آوری آن را در برابر شوک‌های اقتصادی و ژئوپلیتیکی افزایش می‌دهد.

البته تحقق این اهداف، مستلزم غلبه بر چالش‌هایی همچون تأمین مالی پایدار، اصلاح نگاه خشکی‌محور در سیاست‌گذاری، هماهنگی میان دستگاه‌های متعدد و همگام‌سازی صنعت با تحولات فناوری جهانی است؛ چالش‌هایی که بدون وجود یک نهاد توسعه‌ای توانمند، مدیریت آنها دشوار خواهد بود.

* ایدرو؛ موتور محرک ضلع صنعتی توسعه دریامحور

توسعه دریامحور زمانی به نتیجه خواهد رسید که ضلع صنعت در کنار تجارت و حمل‌ونقل دریایی تقویت شود. تجربه چند دهه گذشته نشان می‌دهد ایدرو بیش از هر نهاد دیگری در شکل‌گیری این ضلع نقش داشته است؛ از ایجاد زیرساخت‌های کشتی‌سازی و صنایع فراساحلی تا تأسیس و توسعه ایزوایکو و مشارکت در شکل‌گیری و توسعه دیگر ظرفیت‌ها و بنگاه‌های صنعت دریایی کشور.

امروز نیز مزیت اصلی ایدرو نه صرفاً دارایی‌های صنعتی آن، بلکه تجربه نهادی در توسعه صنعت، انتقال فناوری، هماهنگ‌سازی بازیگران، توانمندسازی بخش خصوصی و مدیریت پروژه‌های ملی است. اگر این ظرفیت در خدمت سیاست‌های کلان توسعه دریامحور قرار گیرد، ایدرو می‌تواند بار دیگر نقش تاریخی خود را به‌عنوان موتور محرک ضلع صنعتی اقتصاد دریاپایه ایفا کرده و زمینه تبدیل مزیت‌های جغرافیایی ایران به مزیت‌های پایدار صنعتی، اقتصادی و راهبردی را فراهم سازد.