ایران جزو ۲۰ بازار بزرگ خودروهای چینی نیست!

در سال‌های اخیر، صنعت خودرو چین از یک بازیگر «تولیدکننده ارزان‌قیمت» به یک قدرت فناورانه جهانی تبدیل شده است؛ تحولی که به‌ویژه در حوزه خودروهای برقی و فناوری‌های پاک با سرعتی کم‌سابقه در حال گسترش است؛ گزارش اخیر رویترز به‌روشنی نشان می‌دهد که چین، خودروهای برقی را نه صرفاً به‌عنوان یک محصول صنعتی، بلکه به‌عنوان ابزار نفوذ ژئو‌اقتصادی به کار گرفته است.

به گزارش سرمایه ملی، صادرات خودروهای برقی چین در سال ۲۰۲۵ به ۶۹.۶ میلیارد دلار رسید؛ رقمی که نسبت به سال قبل ۴۳ درصد رشد را نشان می‌دهد و شامل صادرات به بیش از ۱۵۰ کشور و منطقه است. چین در همین سال، بیش از ۲.۶ میلیون دستگاه خودرو برقی صادر کرده و تولید خودروهای انرژی نو (NEV) این کشور نیز از ۱۶ میلیون دستگاه فراتر رفته است. این اعداد نشان می‌دهد که خودرو برقی اکنون به یکی از ستون‌های اصلی اقتصاد تولیدی چین تبدیل شده است. اما آن‌چه کمتر دیده می‌شود، الگوی هدف‌گذاری بازارهای صادراتی چین است.

چین به‌طور هدفمند، تمرکز خود را از بازارهای محدود سنتی به سمت ایجاد یک «کمربند جهانی فناوری پاک» گسترش داده است؛ از اروپا و بریتانیا گرفته تا خاورمیانه، آفریقا و آسیای جنوب‌شرقی. این استراتژی فقط صادرات خودرو نیست، بلکه شامل صادرات همزمان زیرساخت شارژ، شبکه برق، باتری، ذخیره‌سازی انرژی، پنل‌های خورشیدی و فناوری‌های وابسته است؛ یعنی ایجاد یک «قفل فناورانه» که کشور مقصد را به اکوسیستم صنعتی چین وابسته می‌کند.

در همین چارچوب، کشورهای بزرگ واردکننده خودروهای برقی چینی در سال ۲۰۲۵ عبارت‌اند از: بلژیک با ۶.۶ میلیارد دلار، انگلیس با ۵.۹ میلیارد دلار و امارات متحده عربی با ۳.۵ میلیارد دلار. در مجموع، ۲۲ کشور بیش از یک‌میلیارد دلار، ۶۶ کشور بیش از ۱۰۰ میلیون دلار و بیش از ۱۵۰ کشور درگیر واردات EV از چین بوده‌اند.

* بازار ایران در این نقشه کجاست؟

برخلاف تصور عمومی، ایران در هیچ‌یک از رده‌بندی‌های اصلی بازارهای بزرگ خودرو چینی قرار ندارد؛ نه در حوزه خودروهای برقی، نه در حوزه کل صادرات خودرویی چین. بر اساس داده‌های تجارت رسمی، ارزش کل صادرات خودرویی چین به ایران (شامل خودرو کامل + قطعات + بدنه + تجهیزات مرتبط) حدود ۱.۶۸ میلیارد دلار در سال برآورد می‌شود. این که رقم مربوط به کل زنجیره خودرویی است و نه صرفاً خودرو سواری یا خودرو برقی، در مقیاس جهانی، عدد بزرگی محسوب نمی‌شود و ایران را در ردیف بازارهای اصلی صادرات خودرو چین قرار نمی‌دهد.

نشانه روشن محدود بودن قدرت خرید در بازار ایران را می‌توان در ساختار فروش خودرو مشاهده کرد؛ جایی که «کوییک» به‌عنوان پرفروش‌ترین خودرو کشور، در واقع ارزان‌ترین خودرو صفرکیلومتر بازار ایران است. همین ترکیبِ «قیمت پایین + تیراژ بالا» باعث شده کوییک، نه به دلیل سطح فناوری یا رقابت‌پذیری جهانی، بلکه صرفاً به‌واسطه ارزانی و دسترسی‌پذیری نسبی در ایران، در رتبه ۴۵ پرفروش‌ترین خودروهای جهان قرار بگیرد.

این واقعیت به‌روشنی نشان می‌دهد که تقاضای غالب در بازار ایران، تقاضای مبتنی بر حداقل قیمت ممکن است، نه تقاضای مبتنی بر فناوری، کیفیت یا به‌روز بودن محصول؛ و دقیقاً به همین دلیل است که با حرکت صنعت خودرو چین به سمت خودروهای پیشرفته‌تر، فناورانه‌تر و طبیعتاً گران‌تر، بازار ایران دیگر جذابیت اقتصادی و راهبردی گذشته را برای خودروسازان چینی ندارد و در نقشه جهانی صادرات خودرو، به یک بازار حاشیه‌ای تبدیل شده است. به بیان دقیق‌تر، ایران نه بازار استراتژیک چین است، نه بازار هدف اولویت‌دار، و نه شریک بلندمدت صنعتی در نقشه جهانی خودروسازی چین.

* چرا ایران برای چین جذابیت سابق را ندارد؟

یکی از مهم‌ترین عوامل، واقعیت‌های اقتصادی داخل ایران است:

۱) پایین بودن درآمد سرانه و قدرت خرید

بازار ایران به‌شدت با محدودیت تقاضای مؤثر مواجه است. حتی در خودروهای بنزینی، قدرت خرید واقعی مصرف‌کننده به‌طور ساختاری کاهش یافته است. این موضوع در حوزه خودروهای برقی و خودروهای فناورانه شدیدتر است.

۲) تغییر مسیر استراتژیک صنعت خودرو چین

چین دیگر تولیدکننده «خودروهای ارزان بی‌کیفیت» نیست. مسیر صنعت خودروی این کشور به سمت فناوری‌های پیشرفته، خودروهای هوشمند، خودروهای متصل، سیستم‌های کمک‌راننده (ADAS)، پلتفرم‌های نرم‌افزاری، طراحی‌های رقابتی جهانی و برندینگ بین‌المللی حرکت کرده است. در نتیجه این تحول، خودروهای چینی به‌طور طبیعی گران‌تر شده‌اند، فناورانه‌تر شده‌اند و وارد رقابت مستقیم با برندهای جهانی شده‌اند. این مدل جدید خودرو چینی، با ساختار درآمدی و قدرت خرید بازار ایران هم‌خوانی اقتصادی ندارد.

۳) تغییر جذابیت بازار ایران برای چین

بازار ایران به‌عنوان بازاری بسته و با رقابت محدود، در گذشته یک بازار جذاب برای خودروهای ارزان و مونتاژی (CKD) بود. اما امروز، چین به بازارهایی فکر می‌کند که بتوانند؛ خودروهای گران‌تر بخرند، زیرساخت بسازند، سرمایه‌گذاری مشترک انجام دهند، فناوری جذب کرده و زنجیره ارزش ایجاد کنند.

بازار ایران در این معادله، صرفا یک بازار مصرفی محدود، با ریسک بالا و قدرت خرید پایین و فاقد زیرساخت EV محسوب می‌شود.

این است که برخلاف تصور رایج، ایران نه بازار بزرگ خودرو چینی، نه بازار اولویت‌دار چین در صادرات خودرو، نه هاب منطقه‌ای خودرو چینی و نه بازاری استراتژیک برای خودروهای برقی چین است. بلکه از نگاه چینی‌ها، ایران بیشتر یک «بازار حاشیه‌ای مصرفی» است تا یک «شریک صنعتی راهبردی».

درحالی‌که چین سرگرم ساخت یک امپراتوری جهانی فناوری پاک است، ایران در این نقشه نه در مرکز، نه در لایه‌های اصلی، بلکه در حاشیه ژئو‌اقتصادی این شبکه قرار گرفته است. چراکه چین امروز دیگر برای بازارهایی با قدرت خرید پایین، زیرساخت ضعیف و محدودیت اقتصادی، استراتژی بلندمدت صنعتی طراحی نمی‌کند؛ و ایران دقیقاً در همین دسته از بازارها قرار گرفته است.