سرمایه ملی، محمدعلی دیانتیزاده – تأمین مالی تولید در ایران سالها بیش از هر چیز با تسهیلات بانکی شناخته شده است؛ بنگاه برای سرمایه در گردش یا اجرای یک طرح به بانک مراجعه میکند و بانک نیز متناسب با منابع و اعتبارسنجی، تسهیلات در اختیار آن قرار میدهد. اما در اقتصادی که همزمان با تورم، محدودیت منابع و نیاز روزافزون بنگاهها به سرمایه در گردش مواجه است، تأمین مالی یک بنگاه بهتنهایی الزاماً مسئله کل زنجیره تولید را حل نمیکند. از همینجا اهمیت حرکت به سمت تأمین مالی زنجیرهای و ابزارهای متنوعتر تأمین مالی آشکار میشود.
بانک ملت در ماه مرداد، در جریان سفر مدیرعامل این بانک به کرمان و سیستانوبلوچستان، مجموعهای از برنامهها و ابزارهایی را تشریح کرد که نشان میدهد نگاه این بانک به تأمین مالی تولید، دستکم در سطح راهبردی، در حال فاصله گرفتن از الگوی صرفاً تسهیلاتمحور است؛ از تأمین مالی زنجیرهای و خدمات ارزی تا اوراق مرابحه ارزی و مشارکت در ساخت نیروگاههای خورشیدی.
* کرمان؛ جایی که تأمین مالی فقط یک وام نیست
فرشید فرخنژاد در نشست با فعالان اقتصادی استان کرمان، از برنامهریزی بانک ملت برای توسعه و تنوعبخشی به ابزارهای تأمین مالی «غیرتورمزا» در زنجیره تولید و تأمین خبر داد و در کنار آن، خدمات ارزی، اوراق مرابحه ارزی و تأمین مالی پروژههای حوزه انرژی خورشیدی را از محورهای مورد توجه بانک برشمرد.
اهمیت این رویکرد زمانی بیشتر میشود که بدانیم اقتصاد کرمان تنها به چند بنگاه بزرگ محدود نیست. این استان مجموعهای از صنایع معدنی، فولادی، انرژی و شرکتهای کوچک و متوسط را در خود جای داده است. مدیرعامل بانک ملت نیز در سفر به کرمان و سیرجان، ضمن بازدید از مجموعههای صنعتی و تولیدی، با مدیران بنگاههای بزرگ درباره نیازهای مالی و راهکارهای حمایت از تولید و اشتغال گفتوگو کرد.
این رویکرد نشان میدهد مسأله برای بانک صرفاً تأمین منابع یک بنگاه نیست؛ بلکه قرار است برای نیازهای متفاوت بنگاههای بزرگ، شرکتهای متوسط و کوچک و حتی پروژههای توسعهای، ابزارهای متناسبتری در دسترس باشد.
* «تیما»؛ وقتی تأمین مالی از یک بنگاه فراتر میرود
یکی از مهمترین مصادیق این رویکرد، محصولی است که بانک ملت آن را با نام «تیما»؛ تأمین یکپارچه مالی ملت ایران معرفی کرده است. بر اساس اعلام بانک ملت، در سالهای گذشته کمتر از پنج درصد تأمین مالی کشور با رویکرد تأمین مالی زنجیرهای انجام شده و این بانک با طراحی تیما تلاش کرده سهم این شیوه از تأمین مالی را افزایش دهد.
تفاوت تأمین مالی زنجیرهای با مدل سنتی، در همین نگاه «زنجیرهای» است. در یک زنجیره تولید، تولیدکننده تنها نیست؛ تأمینکنندگان مواد اولیه، پیمانکاران، توزیعکنندگان و در نهایت مصرفکننده نیز در گردش نقدینگی نقش دارند. اگر پرداخت یکی از حلقهها به تأخیر بیفتد، فشار نقدینگی میتواند به حلقههای دیگر منتقل شود. بنابراین تأمین مالی یکپارچه میتواند به جای تزریق منابع جداگانه به هر بنگاه، اعتبار و منابع مالی را متناسب با روابط تجاری در طول زنجیره به حرکت درآورد.
بانک ملت تیما را نیز با همین نگاه طراحی کرده است. این محصول در شش خط کسبوکاری شامل تیماکارت، تیما لایت، تیما لند، تیما پخش، تیما پلاس و تیما پرو ارائه شده و قرار است نیازهای متفاوت زنجیرههای تأمین عادی و پروژهمحور را پوشش دهد. به گفته هادی سپانلو، معاون مدیرعامل بانک ملت، تیما با تمرکز بر مدیریت چرخه «نقد به نقد» بنگاهها طراحی شده است؛ چرخهای که در شرایط رکودی طولانیتر میشود و در شرایط تورمی، ضرورت کوتاه کردن آن افزایش پیدا میکند.
* از تأمینکننده تا مصرفکننده؛ زنجیره چطور تأمین مالی میشود؟
در این مدل، نیاز هر بخش از زنجیره الزاماً یکسان نیست. برای مثال، تیماپخش برای مشتری تجاری که قصد خرید یا تعهد به تأمینکنندگان خود را دارد طراحی شده، در حالی که تیماپلاس و تیماپرو بیشتر برای هلدینگها، شرکتهای بزرگ و تأمین مالی اختصاصی صنعت یا پروژهها در نظر گرفته شدهاند. به این ترتیب، بانک تلاش میکند به جای یک نسخه واحد برای همه بنگاهها، متناسب با موقعیت آنها در زنجیره، راهکار مالی ارائه کند.
نکته جالب دیگر، ورود مصرفکننده نهایی به این مدل است. بانک ملت برای سمت تقاضا نیز «تیماکارت» را در نظر گرفته است؛ ابزاری که به گفته مدیرعامل بانک، به اوراق گام متصل است. بنابراین ایده تیما صرفاً تأمین نقدینگی برای تولیدکننده نیست و میتواند افزایش قدرت خرید مصرفکننده، کاهش تأخیر پرداختها و کاهش ریسک نقدینگی را در عمق زنجیره دنبال کند.
در واقع، اگر تأمین مالی سنتی عمدتاً از رابطه بانک و یک بنگاه شکل میگیرد، در مدل زنجیرهای، رابطه مالی میان حلقههای مختلف تولید نیز وارد طراحی میشود. نتیجه مورد انتظار، کوتاهتر شدن چرخه نقدینگی و کاهش فشار سرمایه در گردش بر بنگاههاست؛ مسئلهای که برای بسیاری از کسبوکارها به اندازه دسترسی به اصل منابع مالی اهمیت دارد.
* برای پروژههای بزرگ، پول فقط در بانک نیست
در کنار تأمین مالی زنجیرهای، بانک ملت روی ابزارهای تأمین مالی پروژههای بزرگ نیز حساب کرده است. فرخنژاد در کرمان اعلام کرد که این بانک نخستین بانکی بوده که اوراق مرابحه ارزی را برای تأمین مالی طرحها و بخشهای مولد اقتصاد طراحی و منتشر کرده است. در این مدل، انتشار اوراق با ضمانت بانک ملت و تعهد پذیرهنویسی و بازارگردانی شرکت تأمین سرمایه بانک ملت انجام میشود و نرخ تأمین مالی نیز متناسب با نیاز و بازدهی طرحها و پروژهها قابل مدیریت است.
اهمیت این رویکرد در آن است که پروژههای بزرگ لزوماً نمیتوانند تمام نیاز مالی خود را از مسیر تسهیلات بانکی تأمین کنند. استفاده از ظرفیت بازار سرمایه و ابزارهای مبتنی بر اوراق میتواند منابع جدیدی را برای طرحهای مولد وارد کند و در عین حال بخشی از فشار تقاضا بر منابع محدود بانکی را کاهش دهد.
انرژی خورشیدی نیز یکی دیگر از حوزههایی است که بانک ملت آن را در امتداد همین رویکرد دنبال میکند. مدیرعامل بانک در کرمان، ساخت و توسعه نیروگاههای خورشیدی را «نیاز روز کشور» دانست و از تفاهمنامههای بانک با وزارت نیرو، مپنا و ساتبا خبر داد. در شرایطی که محدودیت برق به یکی از موانع فعالیت صنایع تبدیل شده، تأمین مالی نیروگاههای تجدیدپذیر را میتوان فراتر از یک فعالیت سرمایهگذاری، بخشی از زنجیره پشتیبان تولید دانست.
* دو استان، یک مسأله؛ تأمین مالی متناسب با اقتصاد هر منطقه
اگر کرمان نمونهای از اقتصاد صنعتی، معدنی و پروژهمحور کشور باشد، سفر مدیرعامل بانک ملت به سیستانوبلوچستان تصویر متفاوتی ارائه میکند. در این استان، ظرفیتهایی مانند کشاورزی، صیادی، گردشگری، تجارت، صادرات و واردات و بنگاههای تولیدی کوچکتر مطرح است. دیدار با استاندار و فعالان اقتصادی و بازدید از واحدهای تولیدی و صنعتی استان نیز با محور حمایت از تولید، اشتغال، سرمایهگذاری و توسعه فعالیتهای اقتصادی انجام شد.
وجه مشترک این دو جغرافیای متفاوت، نیاز به تأمین مالی است؛ اما پاسخ به این نیاز الزاماً یکسان نیست. یک پروژه بزرگ صنعتی ممکن است به تأمین مالی ارزی و انتشار اوراق نیاز داشته باشد، در حالی که یک بنگاه کوچک یا حلقهای از زنجیره تولید میتواند از ابزارهایی مانند اوراق گام، برات الکترونیک یا راهکارهای تأمین مالی زنجیرهای استفاده کند.
از این منظر، مجموعه اقداماتی که بانک ملت در مردادماه بر آنها تأکید کرد را میتوان بخشی از یک تغییر بزرگتر در نقش بانک دانست: حرکت از بانکِ صرفاً تأمینکننده منابع به سمت بانکِ طراح راهکار تأمین مالی. بانکی که به جای تمرکز صرف بر اینکه «چه میزان تسهیلات پرداخت کند»، میکوشد ببیند هر بنگاه، پروژه یا زنجیره اقتصادی دقیقاً به چه نوع تأمین مالی نیاز دارد و منابع چگونه میتوانند با کمترین اصطکاک در آن زنجیره گردش کنند.
موفقیت این رویکرد در نهایت نه با تعداد ابزارها و نام محصولات، بلکه با میزان استفاده واقعی بنگاهها از آنها و اثری که بر سرمایه در گردش، سرمایهگذاری و تداوم تولید میگذارند سنجیده خواهد شد. با این حال، آنچه از برنامههای اعلامشده بانک ملت در کرمان و سیستانوبلوچستان و معرفی «تیما» برمیآید، تلاش برای متنوع کردن جعبهابزار تأمین مالی تولید است؛ از زنجیرههای تأمین و بنگاههای کوچک و متوسط تا پروژههای بزرگ، بازار سرمایه و زیرساخت انرژی.