خصوصیسازی صنعت خودرو ایران بهویژه پس از تجربه ایرانخودرو، حالا به ایستگاه مهم دیگری رسیده است: واگذاری سهام مدیریتی سایپا. حالا واگذاری دومین قطب خودروسازی کشور است که نگاهها را به خود جلب کرده و چندین بازیگر عمده و بعضا جنجالی برای تصاحب آن صف کشیدهاند.
ازجمله متقاضیان سهام مدیریتی سایپا، میتوان به گروه صنعتی انتخاب، هلدینگ گلستان، بابک زنجانی و البته کرمانموتور اشاره کرد. در این میان، کرمانموتور بهعنوان یکی از بازیگران قدیمی و شناختهشده صنعت خودرو، ادعای اهلیت و توانمندی برای تصاحب این خودروساز بزرگ را دارد.
در ادامه به بررسی دقیقتر وضعیت، سوابق، توانمندیها، برنامههای آتی و چالشهای احتمالی این شرکت خواهیم پرداخت تا ببینیم آیا کرمانموتور گزینه مناسبی برای این واگذاری حساس هست یا خیر؟
* بررسی توانمندیهای کرمانموتور؛ از مونتاژ تا خودکفایی
کرمانموتور در دهه ۱۳۷۰ بهعنوان یکی از نخستین خودروسازان خصوصی کشور کار خود را آغاز کرد. برخلاف بسیاری از رقبا، این شرکت از دل کویر بم و بدون پشتوانه خاصی رشد کرد. ابتدا با مونتاژ خودروهای دوو وارد بازار شد، سپس با هیوندای و فولکس واگن همکاری کرد و پس از آن در دوران تحریم، با برندهایی نظیر لیفان و JAC همکاری موفقی داشت. آنچه کرمان موتور را متمایز میکند، تداوم فعالیت تولیدی در شرایط دشوار و تمرکز بر ایجاد ساختار تولیدی پایدار است.
* سرمایه انسانی؛ دارایی پنهان کرمانموتور
یکی از مهمترین نقاط قوت کرمانموتور، سرمایه انسانی آن و تجربه ۳۰ سال فعالیت در این صنعت است. این شرکت در سالهای اخیر سرمایهگذاری قابل توجهی در آموزش، حفظ و توسعه منابع انسانی خود انجام داده است. با استقرار در منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید، کرمانموتور نهتنها موفق شده اشتغال مستقیم گستردهای ایجاد کند، بلکه فضای زیستی و اجتماعی مناسبی برای کارکنان خود فراهم کرده است. این شرکت به حفظ نیروهای ماهر خود اهمیت میدهد، بهگونهای که بسیاری از کارکنان آن سابقهای طولانی در صنعت خودرو دارد. در مقایسه با خودروسازان دولتی، کرمان موتور ساختاری چابکتر و منسجمتر در مدیریت منابع انسانی دارد.
* توانمندی لجستیکی و زیرساختی
کرمانموتور دارای یکی از پیشرفتهترین مجموعههای صنعتی کشور در حوزه خودروسازی است. ارگ جدید بم، با برخورداری از خطوط تولید، واحدهای رنگ، تست، لجستیک و خدمات پس از فروش، یک اکوسیستم خودروسازی کامل را تشکیل داده است. این شرکت تجربه واردات، مونتاژ، توسعه محصول، فروش و خدمات پس از فروش را به شکل یکپارچه در اختیار دارد. برخلاف بسیاری از متقاضیان خرید سایپا که صرفا به دنبال سرمایهگذاری مالی هستند، کرمانموتور از منظر زیرساختی و عملیاتی آماده تصدی مدیریت سایپا است.
* ساختار مالکیتی
کرمانموتور تحت مالکیت بخش خصوصی واقعی قرار دارد. این ساختار باعث شده است که تصمیمگیریها در این شرکت سریعتر، شفافتر و مبتنی بر منافع اقتصادی واقعی باشد. برخلاف ساختار خصولتی برخی رقبا که با لابی و رانت اداره میشوند، کرمانموتور در بازار رقابتی رشد کرده و بقای خود را مدیون کارایی و بهرهوری است.
* رقبا چه کسانیاند؟
در کنار کرمانموتور، متقاضیانی همچون گروه صنعتی انتخاب، هلدینگ گلستان و حتی بابک زنجانی (از طریق شرکتهای واسطهای) مطرح شدهاند. اما بررسیها نشان میدهد که این گزینهها با چالشهای جدی مواجهاند:
گروه صنعتی انتخاب بیشتر در حوزه لوازم خانگی فعال است و با وجود تجربه بالا و عملکرد مناسب در این حوزه، تجربه عملیاتی در صنعت خودرو ندارد. حضور در این صنعت نیازمند دانش تخصصی، زنجیره تأمین قوی و تجربه فنی گسترده است که این گروه فاقد آن است.
هلدینگ گلستان گرچه یکی از قدیمیترین مجموعههای بازرگانی ایران است، اما تمرکز آن بر صنایع غذایی و واردات بوده و تاکنون پروژه صنعتی در مقیاس دومین خودروساز کشور اجرا نکرده است.
بابک زنجانی و شرکتهای وابسته به او، به دلیل سوابق قضایی، ابهام در منابع مالی و عدم شفافیت ساختاری، فاقد صلاحیت مدیریتی برای در اختیار گرفتن چنین مجموعهای هستند.
* چالشهایی که خریدار و مدیریت بعدی سایپا با آن مواجه خواهد شد
مسیر تصدی مدیریت سایپا برای هریک از متقاضیان خالی از چالش نیست:
فرهنگ سازمانی سایپا ممکن است با ساختار مدیریت بعدی سایپا همخوانی نداشته باشد و تغییر آن نیاز به زمان و برنامه ریزی دارد.
مطالبات انباشته و بدهیهای مالی سایپا میتواند فشار زیادی بر تراز مالی آن شرکت وارد کند.
مقاومت درونی بدنه مدیریتی سایپا در برابر اصلاحات ساختاری یکی از موانع جدی است که مدیریت آینده باید با آن مواجه شود.
نگاه نهادهای نظارتی و سیاسی به واگذاری این مجموعه بزرگ نیز ممکن است تصمیم گیریها را کُند و پیچیده کند.
اگر به تاریخچه، ساختار و برنامههای اعلامشده کرمانموتور و سایر رقبای آن در این مسیر نگاهی کنیم، میتوان گفت این شرکت نهتنها اهلیت پایهای برای خرید سایپا را دارد، بلکه میتواند موتور محرکهای برای پوستاندازی صنعت خودرو ایران باشد. این شرکت که کار خود را از صفر آغاز کرده، در طول بیش از سه دهه فعالیت مستمر، توانسته است با همکاری سه برند بزرگ جهانی (جنرالموتورز، فولکس واگن و هیوندای) دانش و تجربه ارزشمندی را در سبد خود انباشته کند. چنین سابقهای برای هر خودروسازی، یک امتیاز برجسته و نادر در بازار ایران است.
کرمانموتور در حوزه منابع انسانی نیز یکی از شرکتهای فعال و سازمان یافته کشور است. برخورداری از نیروهای متخصص، بهرهمندی از آموزشهای مستمر و توجه به ارتقای کیفیت زندگی شغلی کارکنان از نقاط قوت مهم این مجموعه به شمار میرود؛ عواملی که در صورت در اختیار گرفتن مدیریت سایپا، میتواند به افزایش بهرهوری، رضایت شغلی و کیفیت تولید منتج شود.
برنامههایی که کرمانموتور برای آینده سایپا اعلام کرده، نهتنها نشاندهنده یک نگاه واقعگرایانه به وضعیت فعلی صنعت خودرو است، بلکه تصویری از آیندهای توسعهیافته، فناورانه و رقابتی ارائه میدهد. از افزایش تیراژ تولید به یک میلیون دستگاه در سال، تا توسعه فناوری، بومیسازی، کاهش هزینههای لجستیکی، تضمین سودآوری، سرمایهگذاری یک میلیارد دلاری و اصلاح ساختار مدیریتی؛ همه این برنامهها برگرفته از بیش از یک سال مطالعه تخصصی در درون این شرکت هستند.
سامان فیروزی، مدیر عامل کرمانموتور صراحتا اعلام کرده است که هدف کرمانموتور از این واگذاری، صرفا تملک نیست، بلکه ایجاد بزرگترین گروه خودروسازی کشور و قرار دادن آن در جمع ۱۰ خودروساز برتر جهان طی پنج سال آینده است. این هدفگذاری جاهطلبانه اگرچه بلندپروازانه است، اما با توجه به ظرفیتهای تولیدی موجود در کرمانموتور و سایپا و همچنین با ارائه برنامه دقیق و مدون، دور از ذهن نیست.
از سوی دیگر، رقبا و مدعیان دیگر برای خرید سایپا، یا از تجربه کافی در صنعت خودرو برخوردار نیستند، یا گذشتهای پر از ابهام و چالش دارند؛ ازجمله بابک زنجانی که نامش با اتهامات اقتصادی گره خورده، گروه صنعتی انتخاب که بیشتر در صنعت لوازم خانگی فعال است تا خودرو، و هلدینگ گلستان که تجربه عملیاتی در حوزه تولید خودرو ندارد. در این مقایسه، کرمانموتور از پشتوانه تجربه، زیرساخت، نیروی انسانی و برنامهریزی دقیق برخوردار است.
با همه اینها، کرمان موتور نیز با چالشهایی مواجه خواهد بود؛ ازجمله مقاومتهای درونسازمانی سایپا، موانع بوروکراتیک، فشارهای سیاسی و ضرورت حفظ تعادل میان اصلاح ساختار و حفظ اشتغال. با اینحال، اگر دولت با نگاهی استراتژیک و بر پایه اهلیت واقعی تصمیمگیری کند، کرمانموتور میتواند انتخابی منطقی، مؤثر و آیندهساز برای هدایت سایپا در مسیر توسعه باشد.
با تمام این تفاصیل و حواشی شکلگرفته پیرامون خصوصیسازی ساپیا و متقاضیان این سهام، باید دید نتیجه اهلیتسنجی متقاضیان به چه صورت اعلام خواهد شد و در ادامه آن سازمان بورس و سایر نهادهای نظارتی چه دیدگاهی نسبت به این مسیر از خود نشان خواهند داد؟